Charles Simic «Η μουσική των άστρων»

«Στην αϋπνία μου μετρούσα Έλληνες κι Αιγυπτίους θεούς

αντί για πρόβατα. Ψιτ, τους ψιθύριζα, όταν στον ουρανό τα

βήματά τους ακούγονταν δυνατά».

Charles Simic

Το βιβλίο ποιημάτων του Charles Simic «Η μουσική των άστρων» σε μετάφραση των Στρατή Χαβιαρά και Ντίνου Σιώτη [εκδόσεις Κοινωνία των (δε)κάτων, Ιούνιος 2010]. Είναι μια επιλογή από το σύνολο του έργου του Τσάρλς Σίμικ, με μια αντιπροσωπευτική εικόνα της ποίησης του. Τα ποιήματά του ρέπουν προς την μεταφυσική και τον υπερρεαλισμό, αλλά αποτελούν οδυνηρές αναπαραστάσεις του ανθρώπινου προβληματισμού, όπως η φτώχια και η απόγνωση. Ο Charles Simic που γεννήθηκε το 1938 στο Βελιγράδι, αλλά από τα 16 του ζεί στην Αμερική, έχει γράψει και εκδόσει πάνω από εξήντα βιβλία, από τα οποία τα είκοσι είναι ποιητικές συλλογές. Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη : «Για τη μουσική των άστρων» (μτφ Στ. Χαβιαράς), «Βγάζοντας περίπατο τη μαύρη γάτα» (μτφ Ντ. Σιώτης) και «Η φωνή στις 3 π.μ.» (μτφ Στ. Χαβιαράς).

—————–

Δύο Ελληνες ποιητές παρουσιάζουν, με μεγάλη μεταφραστική επιδεξιότητα, τον Τσαρλς Σίμικ. Ο Ντίνος Σιώτης και ο Στρατής Χαβιαράς επιστρατεύουν τη δημιουργικότητά τους για να μας μεταφέρουν τη λεκτική δύναμη της απλής σκέψης του «γιουγκοσλάβου» σερβοαμερικανού ποιητή. Η σκέψη αυτή ξεκινάει με τον Ηράκλειτο και περνάει από τον Ουάλας Στίβενς, συνδυάζοντας και τους δυο στο στέριωμα μια νέας ποιητικής. Ετσι, ο ποιητής μπαίνει σε βαθιά νερά και αναδύεται στην άλλη όχθη σαν το απόσταγμα της απλότητας.

«Η γραφή του Σίμικ», μας λέει ο Στρατής Χαβιαράς στην εισαγωγή του βιβλίου, «είναι δυσκολοβόλευτη για τους μανιώδεις των ορισμών. Πολλά από τα ποιήματά του ρέπουν προς τη μεταφυσική και τον υπερρεαλισμό, άλλα αποτελούν οδυνηρές αναπαραστάσεις του ανθρώπινου προβληματισμού, όπως η φτώχεια και η απόγνωση. Ο ποιητής αντλεί απ’ το υποσυνείδητο, όπως και από το φολκλόρ, κάνοντας χρήση μοτίβων της προφορικής παράδοσης, γρίφων, παροιμιών και γνωμικών».

Εκείνο που τα μάτια μας στυλώνουμε πάνω του είναι η μάσκα του θανάτου του σύμπαντος.

Καίνε κεριά στις τρύπες των ματιών της και του μεγάλου, ορθάνοιχτου στόματος.

Πού βρίσκεται το αυτί σκοτεινό, σαν πάτος κούπας καφέ; Εκεί που πήγαν όλες μας οι προσευχές;

Πού είναι το άλλο αυτί απ’ όπου όλες βγήκανε;

(Από την ενότητα «Για τη μουσική των άστρων».)

Για έναν νεαρό Σέρβο, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στη δεκαετία του ’50, η ποίηση όπως την ξέρουμε δεν έχει κανένα νόημα. Ο Σαρτρ το είχε πει, εξάλλου, με την άρνησή του να συμπεριλάβει ποίηση στο περιοδικό του, το Les Temps Modernes. Επομένως, για τον νεαρό Σέρβο, η αντι-ποίηση ήταν ο μόνος δρόμος. Εψαχνε όχι μόνο τη διάλυση της ποίησης, αλλά και τη γλώσσα με την οποία θα μπορούσε να φέρει στην επιφάνεια αυτή τη διάλυση. Εφυγε από τη μητρική του γλώσσα, ασπάστηκε τη γαλλική για μικρό χρονικό διάστημα αλλά στέριωσε στην αγγλική πολύ νωρίς, στο τέλος της εφηβείας του.

Από αυτό το σημείο και μετά, ο Τσαρλς Σίμικ βρήκε κάτι καινούργιο, κάτι που δεν κατατάσσεται στους λογοτεχνικούς κανόνες για τον ποιητικό λόγο. Φαίνεται να σκόνταψε αρχικά σε κάτι που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε μη ποίηση, δηλαδή έναν ποιητικό λόγο που απεχθάνεται την ποίηση, μετά τις καταστροφές που επέφεραν οι δύο πόλεμοι του 20ού αιώνα και τη διάλυση των Βαλκανίων. Ας όψονται ο Χίτλερ και ο Στάλιν, όπως είπε ο ίδιος ο ποιητής κάνοντας μαύρο χιούμορ στη συνέντευξή του στον Ντίνο Σιώτη στο περιοδικό (δε)κατά, που έφεραν στη ζωή αυτού του Βαλκάνιου την ικανότητα να μεταφέρει τις καταστροφές τους σε γλωσσικό ιδίωμα στην άλλη όχθη του μεγάλου ωκεανού. Η ποίηση μετά τον «μεσαίωνα» αυτών των καταστροφών δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι ποίηση. Οπως ο Ουάλας Στίβενς με το αριστουργηματικό «Sunday Morning», έτσι και ο Σίμικ, με τον δικό του αντι-ήχο στο «Κυριακάτικες Εφημερίδες», εμφανίζει την πεζή μορφή του στοχαστικού ποιήματος του μεγάλου Αμερικανού ποιητή.

Με τη θετική επιρροή του Στίβενς, ο Σίμικ παίρνει εκείνο που χρειάζεται από τη μεγάλη αμερικανική ποίηση των μέσων του 20ού αιώνα και δημιουργεί το δικό του σεμνό Sunday Morning. Δεν παρασύρεται από τη μεγαλοπρεπή μορφή της ποίησης του Στίβενς, αλλά ακολουθεί τη δική του γενιά και το δικό του θρησκευτικό αντίλογο.

Η σφαγή των αθώων / Δεν παύει ποτέ. / [...]/ Κυριακή. Το εκκλησίασμα / Βγαίνει σιγά σιγά από τον ιερό ναό / Απέναντι απ’ το δρόμο. Πολλοί / Με την Αγία Γραφή στα χέρια τους. / Είναι η αόριστη επιθυμία για την αλήθεια / Και ο μεγάλος φόβος γι’ αυτήν / Που τους κάνει να δέονται / Κι ας οργιάζει η άνοιξη απ’ έξω. / [...]

Κρατώντας την περικοπή από τις «Κυριακάτικες Εφημερίδες», περνάμε στη μεγαλοπρέπεια του Στίβενς στο «Sunday Morning»:

[... / Πάνω σ' ένα χαλί μπλέκουν για να σκορπίσουν / Την ιερή σιγή αλλοτινής θυσίας / Βλέπει όνειρο, και νιώθει σκοτεινό / Το βάρος εκείνης της παλιάς καταστροφής, / Ενώ μια άπνοια σκοτεινιάζει τα νερά. / Τα μυρωδάτα πορτοκάλια, τα καταπράσινα φτερά, / Μοιάζουν ν' ανήκουν σε παρέλαση νεκρών, / Διασχίζοντας το πέλαγος αθόρυβα. / Η μέρα είναι σαν πέλαγος αθόρυβο, / Γαληνεμένο για να φτάσει με την πνοή του ονείρου / Πάνω από θάλασσες στη σιωπηλή την Παλαιστίνη, / Που είν' αίματος επικράτεια, τάφος.

[... / Ζούμε σ' ένα παλιό τού ήλιου χάος, / Ή στην παλιά εξάρτηση μέρας και νύχτας / [...]

Αναφέρεται στην εισαγωγή της συλλογής: «Ο διευθυντής της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου ανακοινώνοντας το διορισμό του Τσαρλς Σίμικ ως Συμβούλου Ποίησης (Δαφνοστεφούς Ποιητή), είπε ότι τον επέλεξε από μια τελική λίστα δεκαπέντε ποιητών για την εκπληκτική γνησιότητα του έργου του, τονίζοντας ότι “Είναι δύσκολο να το περιγράψεις, κι αυτό είναι προς τιμήν του. Τα ποιήματά του έχουν μια συνοχή που αντιλαμβανόμαστε στα όνειρά μας κι επομένως αποτελούν πραγματικότητα που όμως δεν ανταποκρίνεται στην καθημερινή πραγματικότητα που αντιλαμβανόμαστε με τα μάτια και τ’ αυτιά μας”».

Οι νεότεροι ποιητές, που δεν τους είναι αρκετά γνώριμος ο Τσαρλς Σίμικ, θα πρέπει να σπεύσουν να τον διαβάσουν. Εκεί θα βρουν την πολυπόθητη απλότητα του στοχασμού στην ποίηση, θα βρουν τον ουρανό και τη γη, τη θάλασσα και το άπειρο – θα βρουν το δρόμο προς τον Ηράκλειτο. *